Rytm muzyczny, metrum i takty - Teoria

Rytm muzyczny to następstwo dźwięków w określonym czasie. Obok melodii, główny element każdego utworu muzycznego. W utworze następują po sobie dźwięki o różnym czasie trwania - mają one określone wartości rytmiczne np. cała nuta, półnuta, ćwierćnuta, ósemka, szesnastka. Artykuł ten nie przewiduje nauki gry z nut - pomijam więc kwestię notacji graficznej poszczególnych wartości rytmicznych nut.

Integralną częścią rytmu muzycznego, obok dźwięków o różnych wartościach rytmicznych, są pauzy - czyli momenty ciszy między dźwiękami. Pauzy też mają swoje wartości rytmiczne, mówiące o długości trwania ciszy. Są więc pauzy całonutowa, półnutowa, ćwierćnutowa, ósemkowa, szesnastkowa.

Schemat podziału całej nuty wygląda następująco:

                            cała nuta
                          /           \
                         /             \
                     półnuta         półnuta
                   /         \
                  /           \
            ćwierćnuta     ćwierćnuta
          /            \
         /              \
      ósemka           ósemka

Jest to tzw. podział regularny, dwudzielny.

W muzyce stosowany bywa również podział nieregularny (niemiarowy). Najczęściej spotykaną nietypową grupą rytmiczną jest Triola. Schemat podziału całej nuty w systemie triolowym wygląda tak:

                            cała nuta
                         /      |      \
                        /       |       \
                   półnuta   półnuta   półnuta
                 /    |    \
                /     |     \
          ćwierć   ćwierć  ćwierć
           nuta     nuta    nuta
        /   |   \
       /    |    \
    ósemka  |   ósemka
          ósemka

Aby określić rytm utworu, potrzebne nam jeszcze następujące pojęcia:

TAKT - odcinek utworu, mała rytmiczna "cegiełka" muzyczna. Każdy utwór jest podzielony na takty. Takt zawiera dźwięki i pauzy o określonych wartościach rytmicznych (czyli o określonej długości trwania). W zapisie muzycznym (nuty, tabulatura) - takty oznacza się pionowymi kreskami taktowymi. Takty mają swoje określone METRUM muzyczne.

METRUM - określa jaka jest długość trwania taktu, określa "pojemność" taktu. Ile dźwięków i pauz o określonych wartościach rytmicznych możemy w tym takcie zmieścić.

W muzyce rozrywkowej najczęściej stosowanym metrum muzycznym jest METRUM 4/4 - zajmijmy się więc nim nieco dokładniej.

Metrum 4/4

Zapis 4/4 oznacza, iż w jednym takcie utworu możemy zmieścić cztery ćwierćnuty.

UWAGA!

Cyfra górna metrum oznacza liczbę mieszczących się w takcie dźwięków.
Cyfra dolna metrum oznacza jakie te dźwięki mają wartości rytmiczne.

Ćwierćnuty to najczęściej stosowana podstawa liczenia dźwięków mieszczących się w takcie w określonym metrum. Dolną liczbą metrum jest więc najczęściej 4.

Takt w metrum 4/4 liczymy więc ćwierćnutami tak:

       Takt

E1-|------------|
H2-|------------|
G3-|------------|
D4-|------------|
A5-|------------|
E6-|------------|

     1  2  3  4   tyknięcia metronomu

Zauważcie, że naturalny akcent pada na początek taktu, na pierwszą ćwierćnutę.

Metronom gra ćwierćnuty w metrum 4/4 - gitara gra dźwięk A (struna D4 - próg 7), również ćwierćnutami, akcentując w każdym takcie pierwszą ćwierćnutę.

Canon rock - początek intro

Przeanalizujemy teraz prosty i popularny motyw muzyczny - początek intro z utworu Canon rock Jerry'ego Changa.

Utwór grany jest właśnie w metrum 4/4. Przeanalizujmy pierwsze cztery takty pod kątem rytmiki dźwięków.

Ujęcie na lewą rękę

      Takt 1        Takt 2       Takt 3       Takt 4

E1-|------------|------------|------------|---------------|
H2-|-19----17---|-15----14---|-12----10---|-12---14--15-17|
G3-|------------|------------|------------|---------------|
D4-|------------|------------|------------|---------------|
A5-|------------|------------|------------|---------------|
E6-|------------|------------|------------|---------------|

     1  2  3  4   1  2  3  4   1  2  3  4   1  2  3  4   metronom

Ujęcie na prawą rękę

Jeszcze raz, dla wygody czytania tabulatury z materiałem video

      Takt 1        Takt 2       Takt 3       Takt 4

E1-|------------|------------|------------|---------------|
H2-|-19----17---|-15----14---|-12----10---|-12---14--15-17|
G3-|------------|------------|------------|---------------|
D4-|------------|------------|------------|---------------|
A5-|------------|------------|------------|---------------|
E6-|------------|------------|------------|---------------|

     1  2  3  4   1  2  3  4   1  2  3  4   1  2  3  4   metronom

Metronom na filmie tyka ćwierćnuty - 4 ćwierćnuty na każdy takt, 1 ćwierćnuta każdego taktu jest akcentowana. Pierwszy dźwięk - Fis (19 próg na strunie H2) - trwa 2 ćwierćnuty (2 tyknięcia metronomu) - ma więc wartość rytmiczną półnuty (ćwierćnuta + ćwierćnuta = półnuta).

17 - dźwięk E
15 - dźwięk D
14 - dźwięk Cis
12 - dźwięk H
10 - dźwięk A
12 - dźwięk H

Ostatnie dźwięki (czwarty takt) półnutami już nie są:

14 - dźwięk Cis trwa 1 tyknięcie metronomu - jest więc ćwierćnutą
15 i 17 (D i E) kończące ten fragment trwają łącznie 1 tyknięcie metronomu (1 ćwierćnutę) - są więc ósemkami (ósemka + ósemka = ćwierćnuta)

Intro z podkładem - dla zachęty :-)

Następny artykuł: Ćwiczenia z metronomem »